Go,go,go Jumbo! ….. Jumbo?

Neen, een sportieve aansporing heeft dit ondernemende bedrijf niet nodig! Wel is m.i. een grondige discussie op z’n plaats nu via het FD bekend is geworden dat de spectaculaire overnames van Super de Boer en C1000 door Jumbo met overheidsgarantie zijn gefinancierd (Garantie Ondernemings­financiering, de z.g. GO-regeling). Door staatsgaranties (leningen en/of bankgaranties) kon het risico voor de banken op de verstrekte financiering aanzienlijk worden verkleind. Zonder deze garanties hadden deze overnames waarschijnlijk niet tot stand kunnen komen.
Jarenlang gingen deze geruchten en ook na het grondige onderzoek van het FD is er helaas nog geen volledige helderheid. Om welke bedragen ging het? Op grond van welke overwegingen heeft de Overheid besloten deze marktingrijpende overnames te ondersteunen? Waarom voelt de Overheid zich geroepen de zakken van private equity bedrijven te spekken? Is er voldoende rekening gehouden met de belangen van andere betrokken partijen? Etc., etc.
Jumbo valt m.i. niets te verwijten. Omringd door commissarissen die ‘de weg weten’ is door dit familiebedrijf slim gebruik gemaakt van de geboden mogelijkheden. Maar het lijkt, mede met het oog op de vele nog te verwachten overnames (in de retail opereren nogal wat private equity eigenaren!), wél van belang te weten tot welke directe of indirecte marktingrepen de Overheid in staat is. En, vooral, of de Overheid bereid is het gelijke speelveld plus consumenten- en ondernemersbelangen te bewaken.

Even het geheugen opfrissen. De restanten van Laurus (waar miljarden door het afvoerputje zijn gegaan) werden samengebracht in de formule Super de Boer, o.l.v. Jan Brouwer. Grootaandeelhouder Casino zette dit bedrijf in 2009 te koop. Na enige tijd te hebben onderhandeld met de gedoodverfde partner Sperwer (Plus formule) o.l.v. Jaap Lagerweij, kwam nogal plotseling Jumbo als meestbiedende koper tevoorschijn. Oké, knap werk. Maar wél met vraagtekens hoe Jumbo dat gefinancierd kon krijgen. Gelukkig konden veel winkels tegen een mooie prijs worden doorverkocht aan o.a. Sligro en Sperwer en maakte ook de NMA geen problemen. So far so good dus.
Maar al snel kwam in 2012 de grootste organisatie van zelfstandige ondernemers C1000 in de verkoop. In 2008 door CVC losgekoppeld van Ahold en, na een grondig moderniseringsproces o.l.v. Tom Heidman, weer op de markt gebracht. Anticiperend op deze voorspelbare gang van zaken was C1000 reeds een inkoopsamenwerking aangegaan met Jumbo (inkooporganisatie Bijeen).
Weer ontstond in 2012 het beeld dat Sperwer en C1000 elkaar zouden vinden. Sligro en het Duitse Edeka melden zich weliswaar ook als potentiële koper, maar de markt ging er vanuit dat Plus en C1000 uiteindelijk de krachten zouden bundelen. Eventueel gevolgd door de overname van de kleine retailtak van Sligro en wellicht gefinancierd door de grote ondernemersorganisatie Edeka. Wenkend perspectief: een grote krachtige organisatie van zelfstandige ondernemers, die in staat zou zijn AH en Jumbo volwaardig partij te geven. Marktwerking in optima forma en dus goed voor de NL consument.
Jumbo had intussen zijn handen nog meer dan vol aan de integratie van Super de Boer en de financiële polsstok zou, naar veler mening, verre van toereikend zijn om het inkooppartnership met C1000 om te zetten in een overname.

Toch liep het anders, hetgeen m.n. voor Sperwer (inmiddels o.l.v. Jan Ferwerda) een streep door de strategische rekening moet zijn geweest. Wederom ging Jumbo er namelijk met de buit vandoor.
Wat? Jumbo? Hoe kan dat? Had die dan de financiële middelen voor een dergelijke overname? De integratie van Super de Boer was, ook voor de banken, nog geen ‘bewezen succes’. En, is Jumbo wel de juiste partner is voor zelfstandig ondernemers?
Voor de goede orde: de interesse van Jumbo was zeer begrijpelijk. Het mogelijke verlies van C1000 als inkooppartner zou moeilijk op te vangen zijn, temeer omdat de terugvliegroute naar inkooporganisatie Superunie afgesloten leek. Dus dan maar de vlucht naar voren! Met een invloedrijke RvC, bemand met mensen als Burgmans, Bruijniks en Jiskoot, en goede banden met private equity partij CVC (tevens de eerdere wegbereider van de inkoopsamenwerking met Jumbo), was goede raad deze keer niet duur. CVC wilde uiteraard een zo hoog mogelijke opbrengstprijs voor C1000 en Jumbo kreeg mogelijk een strategisch inkoopprobleem. Én had de ambitie het AH in de markt lastig te gaan maken. Het onmogelijke mogelijk maken was daarmee vooral een financieringskwestie geworden. Maar met zoveel financieel vernuft en invloed in beider gelederen, gekoppeld aan vriendschapsbanden en gedeelde belangen met CVC, moest dit kunnen worden opgelost.

Uiteraard was er bij de overname weer de gebruikelijke ketelmuziek over het wel/niet in stand houden van de C1000 formule, de ondernemerscondities en de vrijheid van zelfstandige ondernemers te kiezen voor aansluiting bij een andere organisatie. Deze kwesties overschaduwden de vraag hoe de financiering heeft plaatsgevonden. Dat ‘wonder’ heeft de kolommen van de financiële pers nooit gehaald. Uit de recente FD publicatie kan nu worden afgeleid dat de banken destijds huiverig waren en het financiële risico niet alleen wilden dragen. Wie met de GO-regeling op de proppen kwam, zullen we wel nooit te weten komen. De banken, in samenspraak met Jumbo commissaris Jiskoot? Heeft Burgmans een goed woordje gedaan bij Rutte en Kamp? Of was het ex C1000 (en nu Jumbo) commissaris Van den Boom, die zeer goed thuis is in het optuigen van financiële constructies? Of CVC die, op zoek naar een zo hoog mogelijke opbrengstprijs, inkooppartner Jumbo gewezen heeft op de GO-regeling?
De GO-regeling bleek overigens nog niet toereikend om de deal rond te krijgen. Daarnaast was de zekerheid dat Ahold een groot aantal winkels zou overnemen een belangrijke voorwaarde. Jumbo commissaris en Ahold redder Jiskoot heeft, samen met CVC, deze taak waarschijnlijk met verve verricht.

De druiven waren zuur voor m.n. de Sperwer/Plus organisatie, die een van de laatste mogelijkheden voorbij zag gaan om een sterke ondernemersorganisatie tot stand te brengen. Achteraf is dat toch een kwestie van onvoldoende kennis van zaken van directie en commissarissen (w.o. de huidige voorman van de werkgevers Hans de Boer). Het strategisch perspectief lijkt hierdoor in elk geval ernstig verstoord!
Kernvraag is wat mij betreft of de GO-regeling bedoeld was voor de financiering van dergelijke marktingrijpende overnames. Officieel zijn de banken de aanvragers. Zij dragen het dossier aan ter beoordeling van een Kredietcommissie (ministerie van EZ) en zij krijgen de staatsgarantie op de te verstrekken leningen.
Wie zitting hebben in de commissie en welke competenties daar aanwezig zijn om de marktverhoudingen in de foodretail op de juiste waarde te kunnen schatten, is officieel niet bekend. Ook de argumentatie op basis waarvan de aanvragen zijn goedgekeurd is helaas niet openbaar.
Een verdwaalde opmerking van een van de commissieleden dat door deze overheidsbemoeienis sprake is van ‘structuurversterking van de markt’, doet op dit punt het ergste vrezen. Ooit gehoord van ondernemersorganisatie Sperwer en/of nagedacht over de gevolgen van een mogelijke entree van Edeka op de NL markt? We zullen het wel nooit te weten komen.
Onderscheid tussen een groothandel met daaraan gelieerde zelfstandig ondernemers en een ‘gewoon’ bedrijf is in discussies met ambtenaren waarschijnlijk écht een brug te ver. Ook banken schat ik op dit punt niet hoog in.

Hoewel er waarschijnlijk niets onoorbaars is gebeurd, rijzen toch enkele indringende vragen over de rol van de Overheid bij dit type financieringen:

  • Was de GO-regeling bedoeld voor dit type overnames? Ook als uit de (geest van de) regeling niet blijkt dat dit verboden was, is deze vraag, vanwege de diepingrijpende uitwerking op de marktverhoudingen, m.i. opportuun.
  • Realiseert de Overheid zich dat deze regeling de kredietmogelijkheden oprekt en afbreuk doet aan de gebruikelijke financiële ratio’s? Banken waren bij de financiering van deze Jumbo overname kennelijk niet bereid het volledige risico te dragen. Ook de toepassing van de GO-regeling was nog niet toereikend. De onderhandse verkoop van meer dan 80 winkels aan Ahold was nodig om de deal rond te krijgen.
  • Realiseert de Overheid zich dat de GO-regeling kan leiden tot ‘prijsopdrijving’ door de verkopende partij (steeds vaker private equity) en is het dan de bedoeling dat door toedoen van de Overheid de zakken van private equity bedrijven extra worden gespekt?
  • Is er sprake geweest van een gelijk speelveld voor de partijen die C1000 wilden overnemen? Hadden banken en/of overheid op de GO-regeling moeten wijzen, om te voorkomen dat Sperwer, Sligro en Edeka door onwetendheid benadeeld zouden worden? Overigens, zou ook een Duits bedrijf in aanmerking kunnen komen voor de GO-financiering? En zo niet, geeft dat dan uit het oogpunt van Europees mededingingsrecht geen problemen?
  • Heeft de NMA zich gebogen over de preemptive rol van Ahold? De zeer aanzienlijke vergroting van het winkelbestand door veruit de grootste aanbieder zou in veel landen de wenkbrauwen doen fronsen! Dat bovendien zelfstandig ondernemers werden mee verkocht, zonder te weten hoe hun toekomst er uit zou gaan zien, is niet alleen een vorm van ‘slavernij’, maar geeft achteraf meestalveel problemen (zie de inmiddels beëindigde juridische procedure tussen C1000 ondernemers en Jumbo).
  • Waarom zijn de werkzaamheden van de beoordelende overheidscommissie niet transparant? Wie hebben er zitting in en wat zijn hun competenties? Welke criteria worden waarom gehanteerd bij de toekenning van de GO-financiering? En, wat waren de relaties tussen commissieleden en Jumbo/C1000 commissarissen (Burgmans, Jiskoot, Van den Boom, CVC partners)? Een hoge mate van transparantie leidt m.i. tot een gelijker speelveld en een betere werking van de markt.
  • Heeft het buiten de deur willen houden van de Duitse Edeka (vele malen groter dan AH) een rol gespeeld bij het maken van diverse afwegingen? En wat betekent dat voor de toekomst? Lidl blijkt ‘louterend’ te werken op het NL prijsniveau. Van Edeka mag worden verwacht dat, evenals in Duitsland het geval is, diverse kwaliteitsimpulsen kunnen worden toegevoegd. Ook dat is marktwerking.Het is verleidelijk zélf een beeld te vormen van een overheidscommissie die moet oordelen over de overname van C1000 door Jumbo. Wat zijn de referentiekaders van de commissieleden, hoe zag de kredietaanvraag eruit, wat zijn de overwegingen en afwegingen geweest? Was de Overheid in staat verder te kijken dan de neus van de regeling lang is? Besefte men bijv. dat de belangen van honderden Plus en C1000 ondernemers in het geding waren? Realiseert men zich dat CVC extra garen heeft gesponnen bij deze overname?
    Beantwoording van deze vragen impliceert kennis van zaken van de verhoudingen in foodretail, gekoppeld aan een diepgewortelde wens van de Overheid mede zorg te dragen voor een gelijk speelveld en te voorkomen dat door toedoen van de Overheid en/of banken (destijds ook min of meer overheidsinstellingen) marktverstoring optreedt.
    Het samengaan van Plus en C1000 kon m.i. worden gezien als marktversterking, temeer omdat een groot blok van zelfstandige ondernemers in elke markt een mooi tegenwicht is voor de grote ketens (zie ook de Duitse organisaties Rewe en Edeka tegenover Lidl en Aldi). Door toedoen van de Overheid kon dat in NL niet tot stand komen.
    Het zou m.i. te gemakkelijk zijn als de Overheid zegt slechts een regeling te hebben ontworpen en vervolgens bij elke aanvraag van banken alleen te beoordelen of aan de voorwaarden is voldaan.
    Juist de Overheid moet verder kijken dan de neus van de regeling lang is. Met name ook naar de markttechnische gevolgen van de toekenning van garantiefinanciering aan een bepaalde partij. Andere partijen zouden zich achteraf niet benadeeld moeten voelen vanwege onbekendheid met de GO-regeling.

    Hoewel de mogelijk benadeelde partijen zich hebben neergelegd bij de gang van zaken rond deze overname, zou ik toch willen pleiten voor een principiële discussie over de rol van de Overheid bij overnames in de retail. Ik hoop dat u dat ook vindt, vooral met het oog op ingrijpende nieuwe kwesties die ons binnenkort waarschijnlijk te wachten staan (denk bijv. aan Hema, V&D, Macintosh e.a.).
    Mijn voorkeur gaat uit naar een volstrekt neutrale en transparante Overheid, die toeziet op gelijke kansen voor iedereen en een optimale marktwerking. ’Wat niet weet wat niet deert’ is wat mij betreft geen excuus voor een Overheid die indirect en ongewild het toekomstperspectief van honderden zelfstandige ondernemers ernstig heeft verstoord. Door volledige opening van zaken te geven over de overheidsbemoeienis rond de overname van C1000 door Jumbo, kan de discussie alsnog worden gevoerd.

Ton Bos

Ton Bos is directeur Retail Wholesale Group management consultants, heeft tientallen jaren ervaring als strategie- en organisatie adviseur van handelsbedrijven en was tot 2013 programmasamensteller van ‘What’s going on in Retailing?!’.

About

Ton Bos is directeur Retail Wholesale Group management consultants, heeft tientallen jaren ervaring als strategie- en organisatie adviseur van handelsbedrijven en was tot 2013 programmasamensteller van ‘What’s going on in Retailing?!’.

Posted in Retail

Blog volgen?

Ontvang de nieuwste blogs als eerste.
* = required field

Powered by:

logo 10-europe